Vinç devrilmelerinin büyük bölümü kapasite aşımından değil, zeminin yükü taşıyamamasından kaynaklanır. Vinç kaldırdığı her kiloyu ayaklarına, ayaklar da zemine aktarır. Zemin bir noktada birkaç santim çökerse, vincin dengesi anında bozulur. Bu yazıda ayak (outrigger) mantığını, zemin basıncını ve sedye plakasının neden pazarlık konusu olmadığını anlatıyoruz.
Ayaklar ne işe yarar?
Mobil vinç lastikleri üzerinde ağır yük kaldıramaz. Kaldırma sırasında araç, açılan ayaklar üzerine oturtulur ve tekerleklerden yükü keser. Ayaklar iki şey yapar: aracın destek tabanını genişletir ve yükü belirlenmiş noktalardan zemine aktarır. Destek tabanı ne kadar geniş olursa vinç o kadar kararlıdır.
Bu yüzden yük tabloları ayaklar tam açık, yarı açık ve kapalı haller için ayrı ayrı verilir. Dar bir sokakta ayaklar tam açılamıyorsa kapasite tablosu değişir; aynı vinç aynı işi artık yapamayabilir. Konunun tablo tarafını yük tablosu yazımızda ele aldık.
Zemin basıncı: kilo değil, kilo bölü alan
Zemin açısından önemli olan toplam ağırlık değil, o ağırlığın ne kadar alana dağıldığıdır. Ayak pabucu küçükse, birkaç on tonluk kuvvet avuç içi kadar bir alana biner ve zemin delinir. Aynı kuvvet geniş bir plakaya yayıldığında zemin rahatlıkla taşıyabilir.
Basınç kabaca "ayağa binen kuvvet bölü temas alanı" olarak düşünülür. Alanı iki katına çıkarmak, basıncı yarıya indirir. Sedye plakası (ayak altlığı) tam olarak bunun için vardır: temas alanını büyütür.
Ayrıca yük, dört ayağa eşit dağılmaz. Yük hangi yöne uzanıyorsa, o yöndeki ayaklar yükün çok daha büyük bölümünü taşır. Bu nedenle "araç 30 ton, dört ayak var, ayak başına 7,5 ton" hesabı yanlıştır; kritik ayak çok daha fazlasını taşır.
Sahada en tehlikeli zeminler
- Yeni dolgu: Görünürde sıkı ama altı boş. Şantiyelerde en sık karşılaşılan risk budur.
- Rögar, menhol, kanal ve foseptik kapağı: Üstü beton görünür, altı boşluktur. Ayak asla kapak üzerine oturtulmaz.
- Bodrum, otopark ve galeri üstü döşemeler: Zemin sağlam görünse de altında taşıma kapasitesi sınırlı bir döşeme olabilir. Bu durumda yapı sahibinden bilgi alınmalıdır.
- Yağmur sonrası killi toprak: Kuruyken taşır, ıslanınca kayar ve oturur.
- Kaldırım kenarı ve hendek yakını: Kenar boşluğa yakınsa zemin yanal olarak kayabilir.
- Asfalt: Özellikle Urfa'nın sıcak yaz aylarında asfalt yumuşar; küçük pabuç asfalta gömülür.
Sedye plakası nedir, ne zaman gerekir?
Sedye plakası; ahşap takoz, çelik veya kompozit levhalardan oluşan, ayak pabucunun altına serilen altlıktır. Görevi basit: yükü daha geniş bir alana yaymak ve zeminle vinç arasında düzgün bir temas yüzeyi oluşturmak.
Kullanım kuralları:
- Plaka, pabuçtan belirgin biçimde büyük olmalı ve pabuk plakanın ortasına oturmalıdır.
- Plaka yatay olmalıdır; eğimli zeminde önce kademe düzeltilir.
- Kırık, çatlamış veya çürümüş ahşap takoz kullanılmaz.
- Zeminden emin değilsek plaka büyütülür; küçültmek çözüm değildir.
Kurulumda doğru sıra
- Saha görsel olarak incelenir; rögar, kanal ve dolgu izleri aranır.
- Vinç konumu, mümkün olan en dar yarıçapı verecek şekilde seçilir.
- Sedye plakaları serilir, ayaklar kademe kademe indirilir.
- Araç terazilenir; su terazisi/gösterge sıfıra alınır.
- Lastiklerin yükten kesildiği doğrulanır.
- Deneme askısı yapılır; ayaklarda oturma olup olmadığı gözlenir.
- İş sırasında ayaklar periyodik olarak kontrol edilir.
Terazilenmemiş vinç, bom uzadıkça yanal yük üretir; bu, kapasite kaybının en sinsi sebeplerinden biridir.
Müşteri tarafında ne yapılabilir?
Sahayı hazırlamak işi hızlandırır ve maliyeti düşürür. Vincin duracağı alanın boş olması, park eden araçların çekilmiş olması, zemindeki kapakların yeri konusunda bilgi verilmesi ve varsa yeraltı tesisatının belirtilmesi büyük fark yaratır. Bu bilgileri önceden konuşmak için keşif en sağlıklı yoldur.
Hemen Ara: Sahanızın zeminini ve vincin duracağı alanı birlikte değerlendirelim — 0542 488 98 08. Dar sokak ve kısıtlı alan çözümleri için bu yazımıza bakabilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Vinç neden devrilir?
En sık sebep kapasite aşımı değil, zeminin ayak yükünü taşıyamamasıdır. Rögar kapağı, yeni dolgu, ıslanmış killi toprak veya sıcakta yumuşamış asfalt üzerinde ayak oturur, vinç terazisini kaybeder ve denge bozulur. Bu yüzden zemin kontrolü kaldırmanın ilk adımıdır.
Sedye plakası ne işe yarar, şart mı?
Sedye plakası ayak pabucunun altına serilerek yükü daha geniş bir alana yayar ve zemin basıncını düşürür. Temas alanı iki katına çıktığında basınç yarıya iner. Zeminden emin olunmayan her sahada kullanılması gereken temel bir güvenlik ekipmanıdır.
Ayaklar tam açılamazsa iş yapılabilir mi?
Yapılabilir ama kapasite düşer. Yük tabloları ayaklar tam açık, yarı açık ve kapalı durumlar için ayrı verilir. Dar alanlarda genellikle ya daha küçük yükle çalışılır ya da bir üst kapasitede vinç planlanır; karar sahadaki ölçülere göre verilir.
Vincin duracağı alanı nasıl hazırlayabilirim?
Alanı boşaltmak, park eden araçları çektirmek, zemindeki rögar ve kanal kapaklarının yerini bildirmek ve varsa bodrum-otopark gibi altı boş yapıları önceden söylemek yeterlidir. Bu bilgiler işin süresini kısaltır ve sürprizleri önler.